سرزمین لُر

مقاله زیر با عنوان " ریشه شناسی تعدادی از واژگان لری بویراحمدی و مقایسه آن با گویش بهدینان یزد و کرمان" به قلم دکتر کتایون نمیرانیان استادیار بخش زبانهاي خارجي و زبانشناسي دانشگاه شیراز است که در زیر مطالعه خواهید نمود:

گویش دری یزدی و کرمانی
"زبان دری زرتشتی دارای دو لهجه اصلی و کاملا متفاوت است:یکی لهجه دری زرتشتی یزدی و دیگری لهجه کرمانی،که اینک رو به سوی فراموشی کامل می رود" دکتر نمیرانیان بعد از این تقسیم بندی به نقل از کتاب "واژه نامه گویش بهدینان شهر یزد"نوشته دکتر کتایون مزداپور به اختلاف میان لهجه های مختلف زبان دری زرتشتیان یزد اشاره کرد:" كه زبان دري زرتشتي داراي لهجه‌هاي متعدد است. اين لهجه‌ها گاهي در نزد گويندگاني ديده مي‌شود كه در مكانهائي جغرافيائي، با فاصله اندك مي‌زيسته‌اند و اختلاف لهجه آنها بارز بوده است. مثال ممتار آن، لهجه ده خرمشاه (xorεmša) و كوچه‌بيوك (ki-biyog) است كه اينك، به دليل توسعه شهر، در درون يزد قرار گرفته‌اند و پيش از اين فاصله آنها با شهر يزد چندان كم و ارتباطات چنان نزديك بوده است كه مثلاً دوشيزه جواني، در قريب شصت و پنج سال پيش، مي‌توانسته است بعنوان آموزگار دبستان، پياده و همراه با دو بانوي آموزگار، گاهي تنها، هرصبح از شهر به خرمشاه برود و درس بدهد. اما اختلاف اين لهجه‌ها صريح و روشن است و براي اهل زبان، خود نشانه‌اي است كه مي‌تواند زادگاه هركس را تعيين كند و همچنان كه سخن گفتن به زبان زرتشتي دلالت بر بهديني دارد، از روي لهجه گوينده مي‌توان دانست كه هر كسي از كدام جاي آمده است. نيز تقليد اين لهجه‌ها وسيله‌اي براي شوخي و تفريح بوده است و برخي با لودگي لطيفه‌هائي را با اصطلاحات خاص گويندگان باز مي‌گفتند. اين رسم شيرين و قديمي اينك براي نسل جوان چندان شناخته نيست و به فراموشي افتاده است.

هر يك از اين لهجه‌ها با انتساب به نام آبادي و محلّ سكونتِ گويندگان آن خوانده مي‌شود، مانند خرمشاهي و تفتي. برخي از اين لهجه‌ها داراي ويژگيهاي منحصر به فرد و يكتايند، نظير خرمشاهي و كوچه بيوكي و مريم‌آبادي، و نيز لهجه تقريباً از ياد رفته محمدآبادي؛ اما برخي ديگر در گروهي جاي مي‌گيرند كه خود مركب از چند لهجه نزديكتر است و به آبادي‌هاي همسايه تعلق دارد، مثل لهجه‌هاي تفت و توابع آن. اين آبادي‌ها از اردكان تا نواحي پيرامون شهر يزد پراكنده‌اند: با تهي ماندن محمد آباد از بهدينان، جنوبي‌ترين آبادي زرتشتي‌نشين، رحمت‌آبادِ حومه يزد است كه به شهر پيوسته است و شمالي‌ترين آنها شريف‌آباد و مزرعه كلانتر است. از لهجه‌هاي تك‌مانده و متمايز كه بگذريم، قاعده «مرزِ همگوئي» درباره پراكندگي‌ و همسايگي آنها صدق مي‌كند و مي‌توان ردّ همساني‌ها و دگرگوني‌هاي واحدهاي زباني و مشخصه‌ها و قواعد گوناگون آنها را بر روي نقشه جغرافيا پي گرفت و يافت. مثلاً، در شريف‌آباد نزديك اردكان، واج ممتاز و متمايزي كه زبان دري زرتشتي را متفاوت مي‌سازد،اين واج برابر با ā در فارسي است و در شريف‌آباد و مزرعه كلانتر و لهجه‌هاي همسايه آنها به شكلي نزديكتر به فارسي تلفظ مي‌گردد و مشخصه «نرم‌كامي‌شدگي» در آن نيست يا بسيار خفيف است. اين اختلاف، كه آن را بايد آوائي دانست"

گويش لري بویراحمدی
ایشان سپس به نقل از پرويز ناتل خانلري در مورد گویش های لری این چنین گفت:" در كوهستان بختياري و قسمتي از مغرب استان فارس قبيله‌هاي بختياري و ممسني و بويراحمدي به گويش‌هايي سخن مي‌گويند كه با كردي خويشاوندي دارد، اما هيچ يك از شعبه‌هاي آن درست يكسان نيست و ميان خود آنها نيز ويژگيها و دگرگونيهايي وجود دارد كه هنوز با دقت حدود و فواصل آنها مشخص نشده است... گويش لري «بويراحمدي» در گروه گويشهاي جنوب غربي به شمار مي‌آيد كه زبان فارسي كنوني نيز جزو آن است..."

واژگان مشترک بین این گویش ها
دکتر کتایون نمیرانیان در ادامه تعدادی از واژگان لری بویر احمدی را معرفی کرد و سپس به ریشه شناسی آنها با تکیه بر متون باستانی ایران و مقایسه با گویش بهدینی(دری) پرداخت:

منبع:سایت مردم استان کهکیلویه و بویر احمد